Miejsca pamięci

Obszar Pogórza w przeszłości był świadkiem wielu krwawych bitew. Niestety, zarówno I jak i II Wojna Światowa odcisnęły swoje okrutne piętno na tych terenach. Okopy zarosły trawą, umocnienia popadły w ruinę, ludzie starali się żyć dalej. Jednak pozostały blizny świadczące o tej mrocznej przeszłości – cmentarze wojskowe. Są rozsiane po terenie całej Małopolski. Na ich terenie ramię w ramię, spoczywają żołnierze niegdyś wrogich sobie armii – Polacy, Austriacy, Niemcy, Rosjanie, Węgrzy, Bośniacy, Czesi, Słowacy, Włosi, Żydzi. Większość obiektów na szlaku jest zadbana i ogólnodostępna do zwiedzania, choć w przypadku niektórych z nich istnieje problem z dostępnością komunikacyjną (położone są dala od głównych dróg).


Gilowa Góra jest szczytem we wschodniej części Pasma Brzanki na Pogórzu Ciężkowickim, położonym na północ od wsi Swoszowa w gminie Szerzyny i na południe od Kowalowej w gminie Ryglice, na wschód od głównej kulminacji Brzanki. Okoliczne lasy były podczas II wojny światowej terenem działania oddziałów partyzanckich Armii Krajowej. W nocy z 17 na 18 sierpnia 1944 roku, żołnierze I Batalionu 5 Pułku Strzelców Podhalańskich AK pod dowództwem por. Edwarda Przybyłowicza ps. Bem, zorganizowali udaną zasadzkę na kolumnę niemieckich ciężarówek, zdążających z Tarnowa w stronę Szerzyn. W efekcie bitwy kolumna została rozbita, a partyzanci zdobyli znaczne ilości broni i amunicji.
Obecnie na Gilowej Górze, na miejscu bitwy znajduje się pomnik z napisem: „W tym miejscu w dniu 17 VIII 1944r. żołnierze I Batalionu 5 Pułku Strzelców Podhalańskich AK odnieśli zwycięstwo nad odziałem tarnowskiego gestapo”.


Pomnik znajduje się w Czermnej przy drodze biegnącej wierzchowiną, nazywaną potocznie przez miejscowych Kobyłą. Poświęcony jest on poległym w walce o wolność i socjalizm. Szczególnie sąsiednia wieś Jabłonica była podczas II wojny silnym ośrodkiem Armii Ludowej. Nie do końca wiadomo komu dokładnie został poświęcony ten pomnik jednak ważne jest, że pomimo upływu wielu lat i pomimo wielu zmian politycznych w Polsce, ten pomnik nadal stoi będąc świadkiem dawnej historii.


Idąc niebieskim szlakiem z Rzepiennika w stronę Ciężkowic, warto na chwilę zatrzymać się na Dąbrach. Znajduje się tutaj niewielki cmentarz partyzancki, na którym spoczywają żołnierze walczący w jednym z kilku oddziałów batalionu „Barbara” – „Regina II”. Zginęli oni podczas nierównej potyczki z niemieckim okupantem w nocy 17 października 1944 roku. Niemcy rozpoczęli akcję ostrzeliwania stodoły, w której ukrywali się partyzanci, w skutek czego zaczęła ona płonąć. Wyrwani ze snu partyzanci zaczęli się bronić, jednak przewaga wroga była zbyt duża. Spośród 29 żołnierzy polskiego oddziału 18-tu poniosło śmierć na miejscu, a 10-ciu (w większości rannych), którzy przeżyli, Niemcy wzięli do niewoli i odesłali później do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Z całego oddziału przeżyło tylko kilka osób, wśród nich był Jerzy Pertkiewicz, pseudonim „Drzazga”, który dzień wcześniej został wysłany z meldunkiem do kapitana „Leliwy”. Na cmentarzu znajdują się dwie tablice pamiątkowe, jedna poświęcona „Partyzantom Armii Krajowej Oddz. Regina II poległym 17 X 1944 w walce z hitlerowskim najeźdźcą o wolność Ojczyzny”, natomiast druga z tablic poświęcona jest „Partyzantom Armii Krajowej Oddziału Regina II rannym 17 X 44 i straconym w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen”.


Kurhan na Suchej Górze w Polichtach, usytuowany jest przy szczycie na skraju lasu, niedaleko skrzyżowania szlaków turystycznych żółtego i zielonego. Ten symboliczny pomnik poświęcony jest pamięci partyzantów poległych w tym miejscu 12 września 1944 roku. Ma on kształt nieregularnego kopca. Wykonany jest z ciosów piaskowca ciężkowickiego, a jego zwieńczeniem jest wysoki metalowy krzyż z widoczną lilijką harcerską, z wpisanym w nią znakiem Polski Walczącej. Krzyż ten wykonany został przez żołnierza batalionu strz. Anzelma Wajszle ps. „Kubuś”. W południowo-wschodniej części kurhanu jest umieszczona pamiątkowa tablica, na której widnieje napis: „Żołnierzom Szarych Szeregów, partyzantom 4 Kompani „Ewa” I Batalionu „Barbara” Armii Krajowej poległym w walce z Niemcami w dniu 12 września 1944 roku:
OEp. Wiktor Bończyk „Piechociński” lat 19, OEp. Tadeusz Czupiel „Zaskroniec” lat 18. Cześć ich pamięci!”


Autorem projektu tego cmentarza jest Johann Jäger pochodzący z Drezna, będący z wykształcenia rzeźbiarzem. Artysta ten był kierownikiem artystycznym okręgu cmentarnego Jasło II. Swoje ciekawe, niekonwencjonalne projekty założeń cmentarnych wkomponowywał w otaczający krajobraz. Cmentarz nr 32 znajduje się po prawej stronie drogi Szerzyny-Swoszowa, w odległości około 1,5 km od centrum miejscowości. Nad cmentarzem góruje pomnik w kształcie krzyża, wkomponowany w kamienne ogrodzenie. Wyryta w języku niemieckim na kamiennej tablicy cokołu inskrypcja głosi: „Ofiarujcie minutę modlitwy, Dla Was oddaliśmy lata naszego życia”.
Pojedyncze mogiły poległych zwieńczone są metalowymi krzyżami z emaliowanymi tabliczkami imiennymi, a mogiły zbiorowe rosyjskich żołnierzy zwieńczone zostały dwuramiennymi krzyżami lotaryńskimi. Spoczywa tutaj 134 żołnierzy, z czego 17 z armii austro-węgierskiej i 117 z armii rosyjskiej.


Cmentarz został ulokowany wśród pól wysoko nad wsią. O tym jak do niego trafić informuje oryginalny zachowany kamienny drogowskaz, znajdujący się w Ołpinach obok budynku dawnej szkoły. Cmentarz zaprojektowany został przez Johanna Jägera na planie koła z bastionowymi wypustkami mieszczącymi w załomach pole grobowe. Nagrobki ozlokowane są w okrężny sposób w sześciu rzędach. Na zachowanych mogiłach znajdują się krzyże w różnych formach, jednak w przeciwieństwie do innych cmentarzy wojennych, nie zachowały się tabliczki imienne. Pochowanych jest tu aż 577 żołnierzy spoczywających w mogiłach pojedynczych i zbiorowych. Są to żołnierze z armii austro-wegierskiej – 127 żołnierzy, 84 żołnierzy armii niemieckiej oraz 366 żołnierzy armii rosyjskiej. Część z pochowanych tu żołnierzy to zmarli z powodu odniesionych ran w polowym szpitalu, działającym tutaj jeszcze jakiś czas po przejściu frontu.


Cmentarz ulokowany jest na terenie cmentarza parafialnego w jego tylnej części. Jest łatwo zauważalny za sprawą pomnika, który znajduje się w jego centralnym punkcie. Jest to potężny kamienny obelisk, na jednej z jego ścian znajduje się wnęka, w której umieszczony jest kamienny krzyż. Promieniście od obelisku rozchodzą się rzędy mogił. Na cmentarzu pochowanych jest 148 żołnierzy walczących w bitwach I wojny światowej w dniach: 16-17 XII 1914r., oraz 3 V 1915r. Spoczywa tu 18 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 129 żołnierzy armii rosyjskiej i 1 żołnierz nieznany.


Jest to mały, jednak pięknie zaprojektowany przez Heinricha Scholza cmentarz. Znajduje się tuż przy drodze Gromnik – Tarnów, więc bardzo łatwo do niego trafić. Ciekawa forma adaptacji naturalnego terenu dodatkowo wpływa na atrakcyjność tego miejsca. Cmentarz został wkomponowany w leśną skarpę, a znajdujące się na nim nagrobki zostały umieszczone na dwóch tarasach, oddzielonych kamiennym murkiem z piaskowca. Znajdujący się na mentarzu pomnik centralny ma kształt antycznego hełmu żołnierskiego, który umieszczony jest na postumencie. Znajdują się tu trzy mogiły zbiorowe i 26 pojedynczych betonowych nagrobków z tabliczkami imiennymi, które zwieńczone zostały krzyżami maltańskimi dwuramiennymi i triumfalnymi.
Na cmentarzu tym pochowano 40 żołnierzy, w tym 27 żołnierzy armii rosyjskiej i 13 nieznanych żołnierzy armii austro-węgierskiej.


Cmentarz ten wyróżnia się spośród innych materiałem użytym do budowy nagrobków. Wszystkie bowiem one wykonane zostały z drewna. Twórca projektu – Heinrich Scholz, nadał im formę kapliczek zakończonych półkoliście i zwieńczonych małymi metalowymi krzyżykami. Na cmentarzu pochowanych jest 10 nieznanych żołnierzy, w tym 5 żołnierzy armii rosyjskiej i 5 żołnierzy armii austro-węgierskiej. Cmentarz położony jest w Siedliskach na wzniesieniu po prawej stronie lokalnej drogi, oddalony od głównej drogi do Tuchowa o około 150 m.


Położony na skraju Księżego Lasu cmentarz nr 158 na Ogonówce (Garbek), należy do chętnie odwiedzanych, ze względu na swoje położenie przy drodze z Tuchowa do Mesznej Opackiej. Uwagę odwiedzających przykuwa figura ukrzyżowanego Chrystusa. Na cmentarzu pochowani są żołnierze austriaccy i rosyjscy. Spoczywa tutaj (po prawej stronie) 8 legionistów z 1. i 5. pułku I Brygady Legionów, poległych w bitwie pod Łowczówkiem. Cmentarz leży na terenie Okręgu VI Tarnów, projektantem jest Henrich Scholz. W pobliżu cmentarza znajduje się bunkier oraz rowy dobiegowe budowane przez miejscową ludność dla hitlerowców od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. Rowy i bunkry odnajdziemy w innych częściach Księżego Lasu.


Jest jednym z kilku znajdujących się w pobliżu Tuchowa cmentarzy wojennych. Położony jest na wzgórzu na północny wschód od miasta po prawej stronie drogi biegnącej w kierunku Tarnowa. Bardzo łatwo go zauważyć gdyż znajduje się on w pobliżu wysokiego krzyża milenijnego umieszczonego na szczycie wzgórza. Pośrodku pola grobowego znajduje się pomnik, a na jednej z jego ścian inskrypcja w języku niemieckim, która mówi:
„Nie ubolewajcie nad tym, że nasze usta zmilkły
To nasze groby będą wam mówić
o umiłowaniu Ojczyzny”

Umieszczone na cmentarzu nagrobki wykonane są z betonu i zwieńczone metalowymi krzyżami. Dodatkowo nagrobki posiadają tabliczki z nazwiskami poległych żołnierzy. Cmentarz kryje ciała 234 żołnierzy poległych w czasie bitew 20-24 XII 1914r. i 3-4 V 1915r., z czego 137 poległych to żołnierze armii austro-węgierskiej i 97 to żołnierze armii rosyjskiej.


Zaprojektowany przez Heinricha Scholza cmentarz położony jest pośród pól i łąk w pobliżu ryglickiego cmentarza parafialnego. Cmentarz został założony w miejscu widokowym i otoczony jest starymi potężnymi dębami i jesionami. Otoczony jest pełnym kamiennym ogrodzeniem z monumentalną bramą wejściową w kształcie łuku.
Na cmentarzu spoczywa 312 żołnierzy, w tym 187 żołnierzy armii austro-węgierskiej oraz 125 żołnierzy armii rosyjskiej. Pochowani zostali zarówno w mogiłach zbiorowych jak i w pojedynczych grobach. Nagrobki zwieńczone są krzyżami o różnych formach, a na cokołach nagrobków umieszczone zostały tabliczki imienne.
Pośród grobów znajduje się również pomnik zwieńczony krzyżem, a na jego postumencie znajduje się wnęka z tablicą inskrypcyjną z której można odczytać napisaną w języku niemieckim sentencję: „Żaden wieniec nie zdobi godniej czoła niż miłość Ojczyzny”.


Cmentarz ulokowany został na Siemiechowskim cmentarzu parafialnym. Ciekawym elementem cmentarza jest kaplica cmentarna. Wzniesiona została na planie kwadratu, a w jej mensie ołtarzowej umieszczona została płaskorzeźba przedstawiająca św. Jerzego walczącego ze smokiem, która jest jedną z niewielu płaskorzeźb umieszczanych na alicyjskich cmentarzach wojennych. Projektantem cmentarza był Heinrich Scholz. Na cmentarzu pochowano 138 żołnierzy, z czego 132 żołnierzy armii austro-węgierskiej i 6 żołnierzy armii rosyjskiej.